Instytucje w języku ekonomii oznaczają znacznie więcej niż urzędy. To także prawa własności, zasady zawierania i egzekwowania umów, nieformalne normy oraz ograniczenia nakładane na władzę. Od nich zależy, czy przedsiębiorca opłacalnie zainwestuje w nowy produkt, czy raczej w zdobycie politycznej ochrony. Ten sam rynek może premiować innowacyjność albo dostęp do decydentów, zależnie od reguł, według których działa.

Nie jest to świeże odkrycie. Ronald Coase otrzymał ekonomicznego Nobla w 1991 roku za badania nad znaczeniem kosztów transakcyjnych i praw własności. Douglass North, współlaureat z 1993 roku, badał rolę instytucji w historycznych procesach rozwoju. Ich dorobek przypomina, że sprawnego rynku nie da się zrozumieć bez praw i reguł organizujących wymianę.

W 2009 roku nagrodę otrzymali Elinor Ostrom i Oliver Williamson. Ostrom pokazała, że wspólnoty użytkowników potrafią w określonych warunkach skutecznie zarządzać wspólnymi zasobami, takimi jak łowiska czy systemy nawadniania. Williamson wyjaśniał, kiedy transakcje lepiej organizować poprzez rynek, a kiedy wewnątrz przedsiębiorstwa. Ich prace poszerzały repertuar możliwych rozwiązań: znaczenie ma to, jak ludzie organizują współpracę, kontrolę i odpowiedzialność.

W 2024 roku do tego wątku wrócili Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson, wyróżnieni za badania nad powstawaniem instytucji i ich wpływem na dobrobyt. W ich ujęciu instytucje włączające poszerzają dostęp do szans gospodarczych i ograniczają arbitralność władzy. Instytucje ekstrakcyjne służą natomiast przejmowaniu korzyści przez uprzywilejowane grupy. Z tej perspektywy samo ogłoszenie prywatyzacji albo uruchomienie funduszu rozwojowego mówi niewiele. Trzeba jeszcze sprawdzić, kto uzyska dostęp do majątku lub pieniędzy i kto będzie kontrolował sposób ich wykorzystania.

Kolejny ważny akcent przyniosła nagroda z 2025 roku dla Joela Mokyra, Philippe’a Aghiona i Petera Howitta za wyjaśnianie wzrostu napędzanego innowacjami. Mokyr analizował historyczne warunki trwałego postępu technologicznego, a Aghion i Howitt rozwinęli teorię wzrostu przez twórczą destrukcję, w której nowe rozwiązania wypierają stare. Nie należy wszystkich tych badaczy zaliczać do jednej szkoły instytucjonalnej. Ich dorobek pozwala jednak lepiej zrozumieć, dlaczego rozwój zależy zarówno od powstawania wiedzy, jak i od możliwości jej wykorzystania oraz wejścia nowych firm na rynek.

Nagrody te nie dowodzą systematycznego wzrostu znaczenia jednej szkoły; honorują dorobek powstający przez dziesięciolecia. Można je odczytać jako przypomnienie, że kapitalizm wymaga analizy historii, władzy i organizacji społecznej. Ekonomia instytucjonalna dostarcza narzędzi do oceny zarówno prywatnego monopolu, jak i administracji rozdającej polityczne przywileje.